Research work · 2026
Theoretical Foundations of the Study of Subordinate Complex Sentences in German Linguistics
Gulshan Ahmadova
Filologiya məsələləri Journal of Philological Issues
Abstract
Bu məqalədə alman dilçiliyində tabeli mürəkkəb cümlələrin tədqiqi tarixi araşdırılır və bu araşdırmada budaq cümlələrin təhlilinə və onların əsas cümləyə necə bağlandığına diqqət yetirilir.Nəticə etibarilə, alman dilinin qrammatikasında tabeli mürəkkəb cümlələrin təsnifatı üçün müxtəlif prinsiplər müəyyən edilə bilər.Birinci prinsipə görə, tabeli mürəkkəb cümlələr sadə cümlə üzvləri ilə eyniləşdirilir (ənənəvi və ya sintaktik prinsip); ikinci prinsipə görə, onlar bağlayıcıların və əlaqəli sözlərin mənasına görə fərqləndirilir (semantik prinsip); üçüncü prinsipə görə isə onlar müəyyən bir nitq hissəsi ilə müqayisə edilir (morfoloji prinsip).Açar sözlər: alman dili, sintaksis, tabeli mürəkkəb cümlə, ənənəvi (sintaktik) prinsip, semantik prinsip, morfoloji prinsip.Giriş 18-ci əsrə qədər alman qrammatikləri mürəkkəb cümlələrin quruluşuna toxunmurdular, çünki cümlə ritorikanın bir komponenti, mühakimə forması kimi qəbul edilirdi.18-ci əsrdən başlayaraq cümləni qrammatik baxımdan öyrənməyə cəhdlər edildi və nəticədə "nöqtə" termini tək tabeli mürəkkəb cümlələr də daxil olmaqla istənilən mürəkkəb cümləyə tətbiq olunmağa başladı [11, s. 260].18-ci əsrin sonunda cümlə sözlə ifadə olunan mühakimə kimi təyin olundu.Bunun əksinə olaraq, 19-cu əsrin ikinci yarısında psixoloji məktəb nümayəndələrinin dilin fərdi şüurun fenomeni kimi başa düşülməsinə əsaslanan konsepsiyaları cümlənin quruluşunu və qrammatik təbiətini əks etdirmirdi.Beləliklə, G. Paul ideyaları anlayışlara birləşdirmək aktını nəzərdən keçirdi [22, s. 121], alman filosofu və psixoloqu V. Vundt isə cümləni mürəkkəb bir bütövün tərkib hissələrinə bölünməsi kimi təyin etdi [28].Cümlə nəzəriyyəsi üçün ən əhəmiyyətli konsepsiya 20-ci əsrin birinci yarısında İ. Risin irəli sürdüyü konsepsiya idi.Bu konsepsiya, danışanın nöqteyi-nəzərindən cümlənin qrammatik cəhətdən məzmununun reallıqla əlaqəsini ifadə etdiyini iddia edirdi [23.səh.39-58].Əsas hissə.Yüz ildən çoxdur ki, alman dilçiliyi tabeli mürəkkəb cümləni müstəqil cümlə ilə eyniləşdirilən baş cümlədən və sadə cümlənin üzvünə bərabər olan budaq cümlədən ibarət vahid hesab edirdi.(Adelunq dövründən Heyseyə qədər) Sadə cümlə daxilində mövcud əlaqələrin mürəkkəb cümlə daxilində daha yüksək səviyyədə təkrarlana biləcəyinə inanılırdı ki, [9. S. 411]
DOI: 10.62837/2026.7.208